Cociñamos na casa

Estes días que pasamos en casa debido á situación excepcional que estamos vivindo pola pandemia da COVID-19 son unha boa ocasión para aprendermos a cociñar ou para mellorarmos os nosos dotes culinarios. E as crianzas tamén.

Alén de todas as receitas que se poden recoller dos nosos familiares queremos lembrar algúns libros de cociña que de seguro xa están nas nosas bibliotecas escolares.

  

As receitas de Rosaura combina a cociña coa poesía. Publicado por Belagua en 2018 é un álbum de Isabel Blanco, ilustrado por Luz Beloso.
O libro comeza presentándonos a Rosaura, afeccionada á cociña, e facendo unha listaxe co material necesario para a elaboración dos pratos. A continuación recolle media ducia de receitas escritas en verso e pensadas para que os nenos e nenas poidan achegarse ao mundo da gastronomía dun xeito sinxelo.
No seguinte enlace podedes escoitar algunhas das receitas nunha sesión de lectura de Bibliobernardino (Biblioteca do IES As Barxas de Moaña, Pontevedra).

Nicolás cociña sen lume 

Publicado en Kalandraka, con texto de Bata e ilustracións de Alicia Suárez,  Nicolás cociña sen lume, convida a cociñar canapés, macedonia, xeado de plátano, batido de amorodo... seguindo os pictogramas.

Cociñando con Bolboretas no bandullo

O que naceu en 2013 como un proxecto dixital de Diana Fernández e David Díaz , apaixonados da gastronomía mais tamén comprometidos coa lingua e a cultura galegas concretouse no libro de receitas Cociñando con Bolboretas no bandullo, publicado en 2018 por Xerais.
O libro componse de 15 receitas que van acompañadas de ilustracións dos ingredientes, utensilios, graos de dificultade e unhas breves instrucións de como elaboralas. Pódese seguir todo o proceso de elaboración das receitas na súa canle de YouTube a través dos códigos QR que aparecen en cada unha delas.
Tamén podedes consultar o blog.

Cociña infantil e familiar

Desde 2011 a editorial Ouvirmos foi publicando os libros da colección Cociña infantil e familiar que está composta por 10 libros de receitas que ensinan a preparar pratos fáciles e creativos, especificamente concibidos para elaborar en familia. Forman parte da colección: Bocadillos e Sándwichs ,Sobremesas, Pastas e pizzas, Menús para festas, Arroces, Peixes, Carnes, Chocolates, Pratos do mundo e Xeados.

Tamén podedes consultar a entrada en Redelectura.

NOVAS LECTURAS PARA UNHA BIBLIOTECA INCLUSIVA

O 2 de abril celebramos o Día Internacional da Literatura Infantil e Xuvenil pero tamén conmemoramos o Día Mundial da Concienciación sobre o Autismo (#DiaMundialAutismo).

Das nosas lecturas para conformarmos unha biblioteca máis inclusiva queremos recomendar o álbum TEA de Alejandra González e publicado pola editorial Pintacoda.

TEA presenta unha dobre mirada sobre o Trastorno do Espectro Autista, a nosa e a das persoas autistas, por iso nos fornece de dous pares de lentes para entendermos e empatizarmos, tan necesitados estes días, con este colectivo. Poderemos entender por que son hipersensibles a diferentes estímulos auditivos, visuais, táctiles, por que senten ansiedade en espazos ruidosos ou por que teñen dificultades para comprender as nosas bromas ou a linguaxe figurada. Nas últimas páxinas do libro encontramos unha guía didáctica que explica as principais alteracións que presenta unha persoa con TEA.

 

Recentemente Kalandraka publicou na súa colección Makakiños A verdadeira historia de carapuchiña vermella, texto de Bata, a partir da versión de A. R. Almodóvar e con ilustracións de Marc Taeger . Na presentación editorial dinnos que “esta versión de Carapuchiña xa é accesible con pictogramas para que a frescura e a sabedoría dos contos da avoa chegue con toda a súa esencia ás persoas con necesidades de apoio educativo”.
 
Estes recursos son imprescindibles nas nosas bibliotecas escolares porque son ferramentas para entendermos a escola: plural, diversa e accesible.

Novas de Banda Deseñada: Luzbell e o demo bombilla

Luzbell o demo bombilla é un álbum de banda deseñada publicado por Galaxia con guión de Diego Rosales e debuxos de Xosé Tomás. Os creadores recuperan nel un personaxe que vira a luz no congreso Pé de imaxe (a mediados dos noventa), pasando pola revista Golfiño, a páxina dominical do diario El progreso e no Diario de Pontevedra.

O álbum componse de historias humorísticas dunha páxina nas que o protagonista é o demo Luxbell que xunto con outros personaxes como Vatio, Al-Kalina, Oliverius, Slurp e outros, revisitan a Historia Sagrada cun toque de humor para tirarnos o sorriso.

Destinada a un lectorado experto, a banda deseñada é un xénero moi demandado entre os/as adolescentes.

Se queredes consultar recomendacións de cómic en galego, tedes as nosas seleccións nas Maletas viaxeiras ou nos Taboleiros de Pinterest.

27 de Marzo: Día Mundial do Teatro 2020

O 27 de marzo de 1962 o Instituto Internacional do Teatro (ITI) decidiu establecer esta data como Día Mundial do Teatro. O obxectivo é poñer en valor a forma de arte "teatro".  Este ano o dramaturgo pakistaní Shahid Nadeem é o encargado do manifesto baixo o lema: O Teatro como Santuario.

Achegamos dúas recomendacións para coñecer mellor este arte e para interpretala: 

Teatro é un dos Actividarios de Ediciones Ekaré. Un caderno cheo de información e propostas, de comedia, drama e traxedia. Pra traballar na escola e en familia. Un teatro que so pide ollos para ven e mans para aplaudir.

Ricardo Carvalho Calero. A pegada do compromiso de Héctor Cajaraville  editado por Xerais. Unha biografía que achega a nosa rapazada á figura do homenaxeado nas Letras Galegas 2020. O autor inserta 7 pequenas pezas teatrais sobre momentos puntuais da vida de Calero. Unha homenaxe á afición deste polo teatro e ás 7 pezas teatrais que publicou.

20 de marzo:Día Mundial da Narración Oral

Todos os anos, o 20 de marzo conmemoramos o Día Mundial da Narración Oral. Comezou a celebrarse en Suecia coincidindo co equinoccio de primavera e despois foi estendéndose ao resto dos países.

Este ano vai ser moi diferente a súa celebración por causa da pandemia do coronavirus (COVID-19) pero nestes días as asociacións de narradores/as orais Colectivo NOGA e AEDA Narración Oral poñen á nosa disposición contos para ver e escoitar mentres quedamos na casa.

AEDA NARRACIÓN ORAL: CUENTOS PARA VER Y ESCUCHAR EN ESTOS DÍAS

COLECTIVO NOGA (NARRACIÓN ORAL GALEGA): PANDEMIA DE CONTOS

Como novidade bibliográfica, Antonio Reigosa vén de publicar en Xerais con ilustracións de Noemí López a Guía de campo de Galicia Encantada. Dos seres míticos e dos lugares que habitan, unha guía para divulgar a nosa cultura popular chea de mitos, lendas, ritos, contos, saberes e sucedidos, tesouros, lendas urbanas, prodixios, mitoloxía, pontes, camiños... que conforman o noso gran patrimonio inmaterial.

É tempo tamen para revisitar a  súa páxina: Galicia encantada. Enciclopedía da fantasía popular de Galicia, especialmente o apartado de XOGOS (diversións, entretementos, enredos, pasatempos, actividades físicas ou mentais tradicionais de Galicia.)  nestes momentos de acougo forzoso.

Poesía..."irmá paxaro" de Tamara Andrés

Próxima a celebración do Día mundial da poesía o 21 de marzo, neste tempo difícil que nos toca vivir, queremos recomendar irmá paxaro de Tamara Andrés, con ilustracións de María Montes. Este poemario  foi publicado a finais de 2019 na recén creada editorial  Cuarto de Inverno. 

irmá paxaro é finalista dos Premios da Gala do libro galego 2019 tanto no apartado de poesía, no xuvenil como no de libro ilustrado.

Libro de poemas destinado a un lectorado xuvenil,  en irmá paxaro atopamos "o relato da perda da complicidade entre dúas irmás descoñecedoras de que o golpe máis duro é o paso do tempo". A xove poeta Tamara Andrés "emprega a poesía, nun texto profundamente narrativo, para mostrarnos a dispar evolución de dúas irmás que mantiñan un elo na infancia que lles permitía ser elas mesmas até que quebrou co despregar das ás da irmá pequena: a irmá paxaro".

Lectura que recomendamos para un club de lectura de poesía, para as nosas seleccións poéticas ou para as lecturas en voz alta, aínda que sexan virtuais agora mesmo.

ela pousou a súa ollada sobre min

e vestiume

Poesía... "Porque te quero" de Baldo Ramos

A editorial Galaxia vén de publicar Porque te quero de Baldo Ramos, con ilustracións de Anxo Rodríguez Fariña.

O poeta afirma que se inspirou nas ocorrencias e preguntas que lle facían os seus fillos a medida que ían descubrindo o mundo. Concíbeos como poemas reversibles que se len practicamente igual de esquerda a dereita que de dereita a esquerda, promovendo tamén a lectura como xogo.

Neste mes que celebramos o Día da poesía, temos que apostar pola lectura de poemas nas nosas bibliotecas, nas seleccións de lectura, nas mochilas viaxeiras, nos clubs de lectura... para facermos lectores e lectoras  porque as crianzas non teñen prexuízos e de seguro que quererán seguir lendo poesía.

Velaquí o poema final que nos convida a ler e escribir:

RECEITA PARA ESCRIBIR POEMAS IRRACIONAIS

Le este libro durante
6 días, 6 horas e 66 minutos
Escolle de cada poema unha palabra.
Reméxeas con maña e forza:
a poesía éche o que ten.
Méteas no peto
da túa chaqueta reversible
outros 6 días, 6 horas e 66 minutos.
Nese momento exacto
sentirás que se entenden.
Que teñen vida propia
e que saben convivir.
Entón é o momento
de sacar o poema a pacer.
Compartilo cos que te queren.
escribir é sempre un xeito
de agradecer que nos queiran.

Libros para mediadores/as de lectura I: Da Carapuchiña ao señor Lamote

Miguel Vázquez Freire vén de publicar en Xerais Da Carapuchiña ao señor Lamote.Clásicos da literatura para a infancia e a mocidade en lingua galega.

O autor propón neste libro coñecer  a LIX universal e faino percorrendo a historia da literatura infantil e xuvenil desde a Carapuchiña vermella até o Ramón Lamote de Paco Martín.
Sabedores de que moitos descoñecemos a existencia destas versións ao galego de clásicos universais e tamén na necesidade de coñecermos o canon da LIX, este ensaio é ben oportuno para as bibliotecarias e bibliotecarios escolares e para as mediadoras de lectura porque como di o autor na presentación “ os mellores libros para a infancia e a mocidade son os mellores libros que calquera, incluídos nenos e mozos, poden ler;os libros, logo máis universais, os libros para todos”.

De moito interese son tamén as referencias que fai ao cine nas 32 propostas e a bibliografía que as acompaña.

Para ler en Paz

Cara ao 30 de xaneiro achegamos unha selección de lecturas para traballar no Día Escolar da Non Violencia e a Paz. Diversidade de xéneros para falar de guerras, migracións, tiranos, racismo e mobilizacións (grandes e pequenas) na procura dun mundo mellor. Lecturas que convidan á reflexión, o debate  e o compromiso. Lecturas que axudan a conformar a colección das nosas bibliotecas como auténticos viveiros de cidadanía.

Para primeiros lectores e lectores autónomos:

Ninguén coma min da editorial Kalndraka, unha oportunidade para reflexionar sobre a egolatría e os abusos de poder, para traballar a metáfora e para sorprender cun final que amosa que non todo é o que parece.

Tamén de Kalandraka, Non Stop. A recuperación deste Premio Hans Christian Andersen convida a seguir o camiño seguro fronte ao caos, cara a construcción dun nundo mellor.

De Alba Editorial, na colección Pequeñx & Grande, Anne Frank e Martin Luther King. Dúas biografías que achegan a infancia destes significados personaxes.

Para todos os públicos, lecturas sen palabras:

Migrantes, de Libros del Zorro Rojo. A forza das imaxes para falar do drama da migración e promover a empatía e a solidaridade.

Da mesma editorial, Un camino de flores. Un canto poético á importancia dos pequenos xestos capaces de transformalo todo.

Para lectores expertos:

Todo lo que pudimos, de Kraken Ediciones. Un relato biográfico sobre a traxedia da migración dunha familia que fuxe do Vietnam.

Da Editorial Milenio, Sweet Sixteen. O problema racial nos EEUU na pel dunha adolescente.

Un cómic de Demo  Editorial, Tanta paz leves. Unha reflexión sobre os periodos de posguerra e as feridas que permanecen abertas.

Al sur de la Alameda, de Ediciones Ekaré. Unha novela ilustrada que pon o protagonismo nas revoltas estudiantís, na loita polos dereitos e pola procura dun mundo mellor.

Biblioteca Inclusiva: La Piscina

Hoxe, Día Internacional das Persoas con Discapacidade, queremos reseñar o libro co que foron agasalladas as bibliotecas escolares participantes na xornada de formación Biblioteca inclusiva. Cidadanía e Diversidade.

La piscina de Jy Hyeon Lee, un álbum que convida a mergullarse no mundo da imaxinación, a atopar o lugar propio, a ver 

Novembro: Mes da Ciencia en Galego nas Bibliotecas II

Seguimos recibindo novidades para este mes de novembro que permiten cubrir as necesidades de fondo informativo en galego.

A colección de Kalandraka  Vitamina N, dirixida polo divulgador medioambiental Antonio Sandoval, incorpora un novo título: VitaminaN. Guía esencial  para unha vida rica en natureza. O autor, Richard Louv achega unha serie de creativas e divertidas propostas, aptas para todas as idades, coa finalidade de interactuar coa natureza.

Desde Galaxia chega unha guía para coñecer o cerebro: A que cheiran as cores? do profesor da UDC e divulgardor científico Juan Casto Rivadulla Fernández. Nela se recollen algúns dos descubrimentos científicos máis importantes sobre o funcionamento desta máquina.

#25N: Visibilizar para educar

Dentro das accións que as bibliotecas escolares de Galicia levan a cabo o 25 de Novembro está adquisción de fondos e as recomendacións lectoras, que contribúen a educar en igualdade e a concienciación do problema da violencia de xénero.

Achegamos dúas propostas que falan de mulleres pioneiras, que tratan de visibilizar as súas historias e traballos como exemplo e inspiración para nenas, mozas e mulleres de todas as idades. 

 A editorial Xerais presenta o segundo volume de Pioneiras.Galegas que abriron camiño.

A segunda proposta parte dun proxecto colaborativo que aúna o esforzo e xenerosidade de máis de 150 persoas para dar a coñecer a 100 mulleres que cambiaron a historia e o conto. No me cuentes cuentos ten as súas 100 historias tamén dispoñibles en formato podcast.

Novembro: Mes da Ciencia en Galego nas Bibliotecas

No mes de novembro, as nosas bibliotecas énchense de actividades que promoven o lugar que debe ocupar a ciencia nas mesmas e reclaman a necesidade de textos en galego.

Novidades para primeiros lectores: Os Planetas, unha lectura que convida a investigar e experimentar, achegando, dun xeito lúdico, aos máis pequenos ao mundo do espazo e os planetas.

Para primeiros lectores e lectores autónomos, Conta Comigo, unha divertida forma de ver o mundo a través das matemáticas.

Para lectores autónomos, Viaxe ao futuro unha nova proposta de respostas rápidas para preguntas enxeñosas.

E para lectores expertos, Mate-glifos un percorrido pola historia das matemáticas a través dos seus símbolos.

Novidades en tempo de Samaín

Chegan novidades ás bibliotecas escolares para celebrar o Samáin.

Para primeiros lectores, atopamos en Xerais A araña que lles tiña medo ás arañas. Un conto de medo e humor onde as risas gañan aos arrepíos.

 

De Zahorí Books El gran libro de los sustos. Un convite a indagar o que hai dentro deses seres aos que lles temos tanto medo.

Para primeiros lectores e lectores autónomos, Mortiña. Un curmán repugnante de Hércules de Ediciones. Unha nova entrega das aventuras da nena zombi que mantén a intriga ate o final. 

 

E para os lectores expertos, Pánico no Bosque dos Corazóns Murchos de Bululú. Agardada tradución ao galego da obra do autor e ilustrador Jack Mircala.

Lectura e diversidade: novos títulos en galego

Acaban de publicarse novos libros en galego que facilitan a lectura en pictogramas ou con textos de lectura fácil. Estes recursos son imprescindibles nas nosas bibliotecas escolares para facelas plenamente inclusivas.

Kalandraka vén de publicar A verdadeira historia de carapuchiña vermella, texto de Bata, a partir da versión de A. R. Almodóvar e con ilustracións de Marc Taeger.

Tamén en Kalandraka, con texto de Bata e ilustracións de Alicia Suárez, aparece Nicolás cociña sen lume, que convida a cociñar, seguindo os pictogramas.

A editorial La mar de fácil verque ao galego dous títulos seguindo as pautas de lectura fácil (textos para ser leídos e entendidos por persoas con dificultades de comprensión lectora).

O primeiro título é Trampa de lume de Núria Martí Constans. Nesta novela cóntasenos a historia das loitas laborais das mulleres que se produciron en EE.UU nos primeiros anos do século XX , provocadas polo incendio dunha fábrica onde traballaban mulleres en condición pésimas e que acabou coa vida de 146 destas mulleres.

Moito ruído e poucas noces, de William Shakespeare, adaptada por Núria Martí Constans é unha comedia romántica, onde a verdade e o amor triunfan finalmente por enriba dos enganos e os malentendidos.

Unha ollada a estes títulos pode dotar de recursos aos clubs de lectura inclusiva.

Bechopoemas e outras bestas

    

Bechopoemas e outras bestas é un fantástico bestiario e un bestiario fantástico.

Leire Bilbao agasalla aos lectores e lectoras máis pequenos con poemas inmediatos e potentes, de gran valor metafórico e imaxinativo. Versos nos que os animais voan, nadan, reptan e ruxen.

Maite Mutuberria pon imaxe, coas súas ilustracións, a estes animais con letras, recortes, manchas, pegadas ... ofrecéndonos a oportunidade de traballar co noso alumnado a creatividade a partir da palabra, de aprender xuntos a mirar e ver o que unha ilustración pode ofrecer máis aló de apoiar un texto.

Para non perder, a tradución de Isaac Xubín que traslada o eúscaro ás nosas singularidades.

Man de Camelle ou cando unha historia non precisa de palabras

Cun simple lapis Carme Hermo convídanos a adentrarnos na vida e obra de Man (Manfred Gnädinger), artista alemán afincado en Camelle que viviu e creou a súa obra en harmonía co mar e a natureza.

Os duros e lineais trazos do inicio vanse transformando en liñas suaves que se funden coa natureza, como na obra do artista.

Este álbum recibiu o  Premio Gala do Libro Galego 2019 de Ilustración.

Guía de literatura infantil e xuvenil para a igualdade

A Secretaría Xeral de Igualdade vén de publicar a  Guía de literatura infantil e xuvenil para a igualdade.

Coordinada por Pilar Sampedro, esta guía ofrece unha selección de libros publicados nos anos 2014, 2015 e 2016, distribuídos en tres tramos en función da idade ou competencia lectora. As obras escollidas alentan a reflexión e o debate sobre o papel da muller na sociedade ou o concepto de xénero e aportan referentes necesarios de mulleres, de novas masculinidades e diversidade de opcións sexuais.

Cómpre termos en conta esta guía nas seleccións que fagamos en torno á igualdade e coeducación. Asi mesmo é unha ferramenta moi útil para achegar recursos ás bibliotecas escolares.

LÚA EN NINGURES, a voz dos sen voz.

Xerais publicou na súa colección Merlín Lúa en Ningures de Beatriz Maceda  con ilustracións de Laura Veleiro.

Lúa e a súa familia vense na obriga de fuxir do horror da guerra e instálanse en Ningures, un campo de refuxiados onde semella que xa non queda esperanza. Porén, vai ser nese lugar onde Lúa descubra cales son os valores realmente importantes na vida das persoas ás que lle dá voz: Un refuxiado é unha persoa que se ve obrigada a abandonar o seu país por causas políticas, por unha guerra...

Destinado a lectores autónomos achéganos os dereitos da infancia que se cuestionan en toda a novela: Xa ninguén lembra a Declaración de Dereitos da Infancia?Xa ninguén lembra que todos os seres humanos somos iguais?

E tamén atopamos, como se sinala en Versos e aloumiños,  a homenaxe a O Principiño de Saint Exupery: ...e lembrei esa frase do Principiño que di: Pregúntome se as estrelas se iluminan co fin de que algún día cada un poida atopar a súa.

NO VERÁN, BANDA DESEÑADA

Animalia 2.Branco de Xosé Tomás

Publicado na colección Merlín cómics de Xerais, é a segunda entrega do autor e os protagonistas son os animais do mundo do mar e da auga.

En Animalia atopamos historias autoconclusivas cheas de ironía e humor pero tamén de reflexión ante as mudanzas do clima.

Aprende banda deseñada con Fiz de Kiko da Silva, é outra novidade da colección Xerais-Cómic de Xerais.

Neste libro, o popular personaxe de Kiko da Silva, Fiz o neno máis porco do mundo, ensínanos como se crea un cómic. Paso a paso, mediante historietas e exercicios, iranos explicando que é e como podemos crear a nosa propia banda deseñada.

Poéticas diversas, tamén no verán

POESÍA E PRAIA: RATOS DE VIAXE

Álbum de Oli, con ilustracións de Natalia Colombo e publicado en Kalandraka.
Como ben se di na presentación editorial, “cargados de equipaxe e viaxando en caravana, os ratos deste conto marchan á praia”. Rimas divertidas e encadeadas para unhas vacaciones con moitas aventuras, destinadas aos primeiros lectores.

ARTE E POESÍA: HIMBU, EL PEQUEÑO PINTOR

A poeta Raquel Lanseros escribe este fermoso libro, ilustrado por Christian Inaraja e editado por Edelvives.

En 21 poemas, cóntasenos a historia de Himbu, un pequeno elefante, que movido pola curiosidade, un día entra no estudio de pintura da súa nai e queda fascinado polo mundo das cores e a súa beleza ...

O poemario está destinado a partir de lectores autónomos.

POESÍA E MAR: VERSOS E VICEVERSOS

Kalandraka publica un diálogo poético a dúas voces, Antonio García Teijeiro e Juan Carlos Martín Ramos con fermosísimas ilustracións de Juan Ramón Alonso.

Son versos do norte e versos do sur que van e veñen como as ondas do mar, que testemuña o seu intercambio literario e lingüístico.

DÍA INTERNACIONAL DO LIBRO INFANTIL

O 2 de abril conmemoramos o Día Internacional do Libro Infantil,  data  de nacemento  de Hans Christian Andersen.
Achegamos  nesta data algúns títulos que deben formar parte da colección das nosas bibliotecas escolares.

O segredo do avó de Pedro Mañas, con ilustracións de Zuzanna Celej (Kalandraka, 2019), é un fermoso canto á chegada da primavera e do espertar da natureza. Este álbum é unha fonte de inspiración estética para o noso alumnado xa que as imaxes dialogan co texto, non o completan. Ao tempo ofrece recursos para a creación artística pola mestura de técnicas.

Agora non, Bernardo de David McKee (Kalandraka, 2019), un clasico que podemos ler en galego grazas á tradución de Xosé Manuel González. A temática do álbum é moi acaída co lema da edición do Día Internacional do Libro de deste ano"Os libros fannos acougar" pois necesitamos parar para escoitar.

Día das Artes Galegas: Luís Seoane

Para conmemorar o Día das Artes Galegas, adicado este ano a Luís Seoane, seleccionamos estes dous libros que nos achegan ao Seoane pintor e debuxante.

Botella ao mar pertence á colección Unha historia para un cadro do Museo de Belas Artes da Coruña. Neste caso é unha historia de Marilar Aleixandre inspirada no cadro As mariscadoras e ilustrado por Xosé Cobas.

Retratos furtivos

Publicada en Mediavaca, esta edición conserva o formato dos debuxos orixinais e agrupa os tres libros que Seoane publicou en Arxentina (Retratos furtivos, Buenos Aires 1968, e Outros retratos furtivos, Buenos Aires 1969) e Galicia (Retratos desguello, A Coruña 1968). Son un total de 250 debuxos a liña realizados en lugares públicos de distintas cidades: Roma, Nova York, Madrid, Valencia, A Coruña etc., aos que o autor engadiu unhas liñas de texto en castelán ou galego. Nas páxinas finais do libro inclúese a transcrición e tradución de todos os textos manuscritos.